Gljáhlynur douglasii (Douglashlynur) þarf styttra frostlaust tímabil en hugsanlega meira skjól

“Gljáhlynur Acer glabrum með grannar greinar og óvenjulega fínleg blöð, vex hægt en kelur aldrei.” (Hugrún Jóhannesdóttir, Garðurinn 2008, lýsing á hlyntegundum í garði einum í Garðabæ). Af gljáhlyn eru ýmis yrki, m.a. einn sem stundum er kallaður Douglashlynur (Douglas maple), Acer glabrum var. douglasii.

Lystigarðurinn lýsir Douglashlyn sem kröftugum runna, “hæð allt að 6 m, með uppréttar eða örlítið skástæðar greinar, árssprotar rauðir. Heldur minna og fíngerðara afbrigði en aðaltegundin, greinar stíft uppréttar og mjög grannar.”

Á vef Mustila trjásafnsins í S-Finnlandi, mustila.fi, segir svo frá:

Native to the northwest of North America, Douglas maple is one of the hardiest maple species. A small tree in habit which sometimes remains shrubby, it grows in mixed forest on the lower slopes and in the valleys of the Rocky Mountains. It is a pioneer species, one of the first to appear after a forest fire or clear felling. 

Douglas maple is at its showiest in spring with the sun shining through the bright green flowers and foliage. Its autumn colour is a warm yellow, sometimes with a reddish tint. The large old trees near Alppiruusulaakso (Rhododendron Valley) were planted in the early decades of the 1900s. There are younger trees growing on Pohjoisrinne (Northern Slope).

Kveikjan að þessum pistli var innslag Gróðrarstöðvarinnar Þallar á facebook 7. sept. sl.:

Garðahlynur (Acer pseudoplatanus) er almennt talinn harðgerðasta hlyntegundin til ræktunar hérlendis ásamt gljáhlyn (Acer glabrum var douglasii) sem er runni.

Í athugasemd við færsluna var þessu bætt við: “[Gljáhlynur þarf] sæmilegt skjól en er bráðfallegur og kelur afar lítið sem, er sjaldgæft með hlyni á Íslandi enda ættaður frá Alaska” (Valur Þór Norðdahl, facebook 2013).

Yrkið Acer glabrum var. douglasii (douglashlynur) er einmitt sá gljáhlynur sem á uppruna sinn til S-Alaska. Hann verður allt að 9 m hár í heimkynnum sínum samkvæmt þarlendum vefsíðum.

Acer glabrum subsp. douglasii. Myndin er af  af Wikimedia Commons.

Ólafur Sturla í Náttahaga hefur m.a. þetta að segja um gljáhlyn var. douglasii, í riti sínu 'Aukin fjölbreytni í yndisskógrækt' (maí 2009):

Runnkenndur hlynur frá Suðaustur-Alaska, verður um 2-3 metrar á hæð. Þarf skógarskjólið! Fallegt og fínlegt innslag í skógarjaðarinn. [...] Myndar árlega mikið af góðu fræi í Nátthaga. [...]

Plantdatabase.co.uk veitir okkur áhugaverða innsýn í vaxtamöguleika douglashlyns, samanborið við venjulegan gljáhlyn og garðahlyn (leturbr. mínar):

• um venjulegan gljáhlyn: “This plant requires a minimum of 180 frost free days to grow successfully.  It has average drought tolerance. [...] This is a erect tree/shrub has a fast rate of growth and has a multiple stem growth form, and has an ultimate height of 9.1m [...] Height at 20 years 4.6m [...]”
• um garðahlyn: “This plant requires a minimum of 140 frost free days to grow successfully. It has average drought tolerance. [...] This is a erect tree has a moderate rate of growth and has a single stem growth form, and has an ultimate height of 30.5m [...] Height at 20 years 18.3m [...]” 
• um douglashlyn: “This plant requires a minimum of 120 frost free days to grow successfully. It has low drought tolerance. [...] This is a erect tree/shrub has a moderate rate of growth and has a single stem growth form, and has an ultimate height of 9.1m [...] Height at 20 years 6.1m [...]”

Þetta kemur heim og saman við þá staðreynd að venjulegur gljáhlynur (aðaltegundin) hefur drepist í ræktun hjá Lystigarðinum samkvæmt vef garðsins, þótt eitt eintak sé þar til á lífi, á meðan var. douglasii þrífst þar “bærilega”. 

Á ruggedcountryplants.com kemur fram að douglasgljálynur sé vanur 500-760 mm úrkomu árlega. Samkvæmt Vísindavefnum er meðalúrkoma áranna 1961-1990 í Reykjavík nálægt 800 mm. Talsvert meiri í syðstu sveitum Íslands, svo að nemur tvöföldun eða meira. Talsvert minni á Norðurlandi, “ekki síst á svæðinu norðan Vatnajökuls þar sem hún er um helmingi minni en í Reykjavík”.

Niðurstaða: Það gæti verið sniðugt að prófa douglasgljáhlyn á stöðum á Íslandi þar sem sumrin eru of stutt fyrir garðahlyn, þó ekki á Norðurlandi. Hugsanlega er það rétt hjá Ólafi í Nátthaga með skjólþörfina, hann þolir minni þurrka og kannski líka minna rok en garðahlynur og almennur gljáhlynur. Ég er samt ekki sannfærður um að hann þurfi svo mikið skjól.

Svo vill til að um 180 frostlausir dagar eru það sem þarf til að rækta korn (hveiti og hafra), samkvæmt glærukynningu Valdimars Stefánssonar í “Lan 103 – VII” frá 2006, sem er aðgengileg á vef framhaldsskólans á Húsavík, fsh.is.

Á síðu Sigurðar Þórs Guðjónssonar, nimbus.blog.is, segir 29. sept. 2012 að meðaltal frostlausa tímans í Reykjavík frá 1920, þegar Veðurstofan var stofnuð, sé “143 dagar en 147 árin 2001-2011”.

Í bókinni Loftin blá eftir Pál Bergþórsson er að finna þennan hlutfallslega samanburð á frostlausa tímanum eftir landshlutum, en bókin er frá 1957:

Norðan lands er frostlausi tíminn á sumrin víðast um 100 dagar við sjóinn, en styttri inni í landinu. Lengst verður frostleysan við strönd Suður- og Vesturlands, eða allt að því 160 dagar, og meira en 170 dagar í Vestmannaeyjum, en jafnvel minni en 100 dagar í sumum innsveitum. Allt eru þetta meðaltölur og miðaðar við síðustu áratugi, [...]

Acer glabrum subsp. douglasii. Myndin er af  af Wikimedia Commons.

Þess ber að geta að douglashlynur er ekki viðurkennt nafn á Íslandi þegar þessi orð eru skrifuð, ekki heldur dögglingslynur.

latína	Acer glabrum var. glabrum	Acer glabrum var. Douglasii
finnska	kääpiövaahtera (dverghlynur)	alaskanvaahtera (alaskahlynur)
sænska	klipplönn (sbr. Klippbergen (Rocky Mountains, Klettafjöll))	kaskadlönn *
enska	rocky mountain maple	douglas maple
* Douglashlynur fékk nafnið kaskadlönn árið 2006: "underarten är inskränkt till Kaskadbergen i SV Canada och NV USA" (undirtegundin er bundin við Þrepafjallgarðinn (e. Cascade Range) í SV Kanada og NV BNA).

Pluggbox - græðlingabox

Ég rakst á þetta sniðuga box í magasíni í Finnlandi, verðið um 22 evrur, rúmlega 3.500 krónur. Varan er framleidd í Svíþjóð og hugmyndasmiðurinn heitir Albert Eriksson frá Ed í Dalsland, Suður-Svíþjóð.

Á fyrstu dönsku vefsíðunum sem poppa upp við netleit er verðið 140-183 danskar, um 3.200-4.000 krónur.

Litla garðabúðin selur gripinn á rúmlega 5.000 krónur. Í gegnum Amazon.com má kaupa tvö stykki á rúmlega 5.000 íslenskar, með sendingarkostnaði innanlands í Bandaríkjunum. Þar er þetta selt undir nafninu Daled Compact Plant Trainer Mini Greenhouse Germination Kit. Varan er einnig seld undir nafninu Agralan, en mér finnst nú Pluggbox fallegra.

kan rengøres i opvaskemaskine.segir í lýsingunni á þessari vöru.

Skjaskot af Amazon.com.

Kynningarmyndbönd á YouTube á sænsku og ensku.

Fjallafura að koma upp í apríl.

Tilbúin planta í júlí.

Fiðrildalirfur

Á Reykjavíkursvæðinu eru einkum 3 tegundir fiðrilda sem valda trjáskaða, og er garðaúðun beint gegn þessum þrem kvikindum: haustfeta (operophthera brumata l.), víðifeta (hydriomena furcata thunberg) og skógvefara (epinotia salandriana l.) [hér er mögulega átt við tígulvefara, epinotia solandriana].  

[...] Fiðrildalirfur eru yfirleitt nokkuð matvandar, vilja aðeins éta af ákveðnum tegundum plantna. Skógvefarinn lifir nær eingöngu á birkilaufi, á þó til að fara á víði en ekki er það algengt. Víðifetinn sækir aðallega á víði og bláberjalyng, en étur stundum birki, rauðber og ræktaðar rósir. Haustfetinn er fjölhæfur í fæðuvali, sækir m.a. á reyni, birki, víði, hegg, álm, hlyn, rauðber, ræktaðar rósir og fleiri runna - raunar má segja að hann geti lagst á flest lauftré, þrífst þó yfirleitt ekki á ösp.

- Jón Gunnar Ottósson: Maðkurinn og eitrið, Ársrit Skógræktarfélags Íslands 1983.

Hér að neðan er útdráttur úr tveimur greinum frá lokum síðustu aldar, um fiðrildalirfur.

Haustfeti

DV, Hús og garðar 6. maí 1998, Pétur Ólason:

Kannið ástand trjánna
„Fiðrildin verpa á haustin og lirfan klekst út á vorin. Aðaleyðileggingin er því snemma á vorin, stundum svo snemma að tréin ná ekki að laufgast eða um miðjan maí. Best er að strjúka trjágreinarnar og athuga hvort nagað brum losnar af en önnur visbending er ef trén laufgast óeðlilega seint. Þetta á sérstaklega við um víði og gljámispil en stundum étur maðkurinn laufin jafnóðum og þau koma. Birkið aftur á móti er yfirleitt byrjað að laufgast og ef það er maðkur í því spannar það blöðin saman utan um maðkinn.

Sé ástandið slæmt borgar sig að eitra en ef bara eitt og eitt brum er étið er ekki ástæða til uppnáms því lirfurnar klekjast bara út einu sinni á ári og það fer eftir stofnstærð þeirra hversu skaðinn er mikill. Hann eykst því ekkert þó lengra líði á sumarið. Haustfeti sækir á hegg.

DV, Hús og garðar 9. júní 1993, höf. óuppgefinn:

Lífsferill
Lirfurnar skríða úr eggjum í maí og er klaktíminn háður hitastigi. Fyrst eru lirfurnar litlar, líkar 1-2 sm tvinnaspotta og byrja að bora sig inn í brumblöðin. Brumin opnast smám saman og laufblöðin vaxa og lirfurnar vaxa líka. Vöxturinn er einnig háður hitastigi. Tveimur vikum eftir klak er lirfan farin að vefja blöðum utan um sig. Á því stigi sjáum við lirfurnar og segjum: „Maðkurinn er kominn".

Vöxturinn er háður hitastigi, þannig að tímasetningin á þessum atburðum getur hnikast til. Lirfan veldur mestum skaða í júní og fram í júlí og étur allt af blaðinu nema blaðæðar. Að því búnu skríður hún ofan í moldina, fyrir neðan tréð til að púpa sig. Púpurnar klekjast svo út sem fiðrildi í ágúst til að maka sig. Kvendýrin verpa eggjum á stofn og greinar plantnanna. Hjá haustfeta klekst púpan út seinna (í október) og kvendýrið, sem er vængjalaust skríður upp stofn plöntunnar til að hitta fleygt karldýrið til mökunar og varps. Eggin geymast til næsta vors.

DV, Hús og garðar 9. júní 1993.

Varnaraðgerðir
Hægt er að koma í veg fyrir varp hjá haustfeta með því að nota límborða sem settur er utan um stofn runna og trjáa [um mánaðarmótin ágúst-september]. Til er efni "Tree tangelfoot" í túpu eða úðabrúsa. Til að eyða eggjum er úðað í desember-mars með tjöruefnum [þau eru ekki notuð lengur, til eru náttúrulegar olíur sem nota má í sama tilgangi - aths. blogghöfundar]. Þá má ná árangri með því að hrista trén, úða með vatni eða grænsápulegi eða tína lirfurnar úr laufinu.

Ef útlit er fyrir faraldur eftir hlýjan vetur er skordýraeitri úðað áður en mesta tjónið verður, eða fyrstu tvær vikurnar í júní. Þá er um að gera að nota kvæmi sem hafa viðnám gegn meindýrum.

Rifs eftir fund með lirfu haustfeta

Í Skógræktarritinu 1983, síðu 36 (bls.tal 34), er yfirgripsmikill listi yfir feta og önnur fiðrildi ásamt matseðli hvers og eins.

Blóðrifs - ljósareyð blómuribes

Ribes sanguineum 'Færeyjar' (hefur verið uppnefnd Færeyjarifs og var á tímabili kölluð blóðrifs upp á norsku).

Blómar tíðliga á vári. Blómurnar ljósareyðar. Mest nýtti runnur í Føroyum til girðing. Harðbalin. Hettar er villinislagið. Úr útnyrðings Amerika.

Svona er ljósareyð blómuribes lýst á vef færeysku umhvørvisstofunnar (us.fo).

Blóðrifs í Garðheimum.

Af blóðrifsi virðast ræktuð tvö yrki hér á landi. Annars vegar ‘Færeyjar’ og hins vegar ‘Koja’. Meira er ræktað af Færeyjaryrkinu, sem ber bleik eða rauðbleik (ljósrauð) blóm. Gardplontur.is segja hana harðgerða, vindþolna og vilja sólríkan vaxtarstað. Yrkið 'Koja' er frekar viðkvæmt og ber dökkrauð blóm og aldin þess eru blásvört, skv. Ingibjorg.is. Það yrki er ekki eins þróttmikið og ‘villta’ yrkið, samkvæmt us.fo.

Lítil blóðrifsplanta kostaði kr. 2.350.- í Garðheimum sumarið 2012, en til samanburðar kostaði hún 500-1.500 kr. í Danmörku skv. þarlendum vefsíðum, á sama tíma (23-62 dkr.). Danir rækta mest ‘Koja’ að því er virðist, en einnig nokkur önnur yrki.

Sumarið 2012 fór síðueigandi og kleip nokkra sumargræðlinga af plöntu sem óx við sæmileg skilyrði á opnu svæði í Kópavogi (sjá myndir neðst). Græðlingarnir rótuðu sig allir mjög vel og voru flestir geymdir í köldu gróðurhúsi (IKEA plastkössum) yfir veturinn. 

Græðlingur af blóðrifs (t.v.) undir lok ágústmánaðar 2012

Undir lok maí 2013

Undir lok júní 2013

Undir lok ágúst 2013

Þessi lýsing er af vef Yndisgarða:

Ljósrauðir blómklasar, þolir klippingu sérlega vel, sterk kryddkennd lykt af blöðum og árssprotum. Góð í stórvaxin limgerði og skjólbelti. Haustar sig seint og er ekki öruggt nema á svæði A [SV-hornið].

Á dönsku wikipedia síðunni (þar sem vitnað er í Plantebeskrivelser frá 2003) segir að blóðrifs vaxi upprétt og greinarnar séu grófar með fáum hliðargreinum. Þar kemur fram að lyktin af blómunum sé svolítið römm og minni á hland karlkyns dýra (ret ram og minder om visse handyrs urin). Jafnframt að berin séu ljósblá, bragðist svipað og sólber en séu ekki jafn safarík. Mestmegnis séu það fuglar sem leggi þau sér til munns. Blóðrifs kjósi hálfskugga en þrífist einnig í fullri sól. Í Danmörku blómstrar blóðrifs í apríl/maí en á Íslandi í maí/júní.

Á haveabc.dk kemur fram að blóðrifs geri ekki miklar kröfur til jarðvegs eða vaxtarstaðar og þrífist nánast hvar sem er. Það geti vaxið í hálfskugga en verðskuldi fulla sól. Unnt sé að skera greinar af þegar blóðrifs byrjar að blómgast og setja í vatn inni, blómin opnist þá hvítgul. Þrátt fyrir að það blómgist ríkulega komi yfirleitt fá ber. Það verði ekki hærra en 175-200 cm, og svipað á breidd. Aðrar danskar síður segja að það verði 3 m.

Samkvæmt vef Lystigarðsins á Akureyri er þar til ein planta sem kom frá gróðrastöðinni Mörk 1984 og hefur kalið meira eða minna gegnum árin.

Á kanlir.dk segir að það séu ekki margir blómstrandi runnar sem jafn auðvelt er að rækta og blóðrifs (“ikke mange blomstrede buske, der er så nemme at dyrke som blodribs”). Til að runninn blómstri sem mest borgi sig að þynna hann á hverju ári, með því að fjarlægja ca. fjórðung af elstu greinunum eftir blómstrun. Börkurinn á elstu greinunum sé dekkstur og því sé auðvelt að þekkja þær. Mælt er með blóðrifsi í óklippt limgerði, en sé það klippt þá kemur það niður á blómguninni.

Þetta myndi líklega kallast hálfskuggi. 

Blómin útstæð og klukkulaga - myndir frá júní 2012.

Runninn vex undir stærðarinnar birkitré.

Vikur í botn blómapotta - óþarfur og dýr

Ekki veit ég hver taldi mér trú um að möl (helst vikur, til dæmis Hekluvikur) gerði gagn í botninum á blómapottum. En ég mun ekki kaupa vikur aftur í slíkum tilgangi. Það gerir víst ekki annað gagn en að þyngja pottinn og færa þyngdarpunkt hans neðar.

"There is a pervasive myth that putting gravel in the bottom of containers helps drainage. It doesn't - it actually encourages the soil to soak up water stay wet. Don't put gravel in the bottom of your pots." - containergardening.about.com

"Read Kerry's post to learn the science behind this, but the fact is, gravel will actually cause your container to hold onto water. She uses coffee filters, paper towels or a bit of window screen to keep the soil from spilling out." - weblogs.baltimoresun.com

"As long as there is a hole in the bottom of the container, water will find its way out without the need for stones." - guardian.co.uk

Pottaplöntur í ágúst 2012.

Úr grein í ritinu Sumarhúsið og garðurinn.

Moltumars - erlend mold

Undanfarin ár hef ég keypt svolítið af tilbúinni gróðurmold í pokum. Yfirleitt hefur það verið gamla góða Flúðamoldin, sem er moltaður sveppamassi blandaður við mómold frá Hvítárholti og vikur úr Heklu. Þótt hún sé oft óþarflega gróf þá hefur maður sæmilega tilfinningu fyrir næringarinnihaldinu og auðvitað á maður styðja við íslenska framleiðslu, það á ekki að þurfa að flytja mold til Íslands. Flúðamoldin hefur stundum verið á sæmilegu verði í Bónus og Múrbúðinni, um 600 kr. fyrir 20 lítra (kostaði undir 400 árið 2008/2009 í Bónus), sama magn kostar um og yfir þúsundkall í Byko og öðrum dýrum búðum.

Mold í Bónus - mynd bætt við í apríl 2013.

Í mánuðinum sem er að líða braut ég odd af oflæti mínu og keypti útlenska mold í Byko, Florabella potgrond, 20L á kr. 1249.- Nógu finnst mér það dýrt, en hún var álitlegri en Hreppamoldin (sama/svipað og Flúðamold), sem fékkst bara í 6L pakkningu á 350 kall (1160 fyrir 20L).

Ég get ekki annað sagt en að moldin virðist nokkuð vönduð, af lit, áferð og þéttleika að dæma. Hún er áburðarblönduð og frá viðurkenndum þýskum framleiðanda, Klasmann. Hún verður aðallega notuð í pottaplöntur innanhúss en eitthvað útivið líka. Reyndar er svolítið af arfafræi í henni, ekkert stórvægilegt.

Einnig var til sölu í Byko einhver Europris generic mold, 50L á kr. 1290.-, en hún höfðaði ekki til mín.

Af netinu

Af netinu, mars 2013

Auglýsing frá Bónus, maí 2009

Florabella

Meira um gróðrarstöðina Birkihlíð við Dalveg

Þegar þessi orð eru skrifuð er byggingarlóðin við Dalveg 32 í Kópavogi, þar sem áður var til húsa gróðrarstöðin Birkihlíð, auglýst til sölu á 230 milljónir (fasteignamat 44 m.kr.).

Lóðin er sögð 18.618 fermetrar og fram kemur að samkvæmt deiliskipulagi megi reisa 9.300 fermetra hús á henni. Gróðurhúsið er sagt 705 fermetrar að stærð. Þá mun vera gert ráð fyrir því í skipulaginu að asparbeltið á lóðarmörkunum við Dalveg haldi sér.

Hér að neðan eru myndir af eigninni, frá fasteignasölunni Mikluborg, Öbbu fasteignamiðlun og Eignamiðlun.